Μέχρι σήμερα, και ιδιαίτερα στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, ο κυρίαρχος γεωπολιτικός παίκτης στην ανατολική Μεσόγειο εθεωρείτο η Τουρκία, που, ελέγχοντας τα στενά του Βοσπόρου, εμπόδιζε την κάθοδο των ρωσικών πλοίων. Με την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού και την κατασκευή των αγωγών μεταφοράς φυσικού αερίου, τόσο από τη Ρωσία όσο και από τις χώρες γύρω από την Κασπία Θάλασσα, απέκτησε μεγαλύτερη σημασία. Σήμερα ελέγχει το μεγαλύτερο μέρος του παρευξείνιου εμπορίου και μαζί με την Ουκρανία, το σύνολο της ροής του φυσικού αερίου προς τις νότιες ευρωπαϊκές χώρες.

Η νεο-οθωμανική Τουρκία, για να γιορτάσει τα 100 χρόνια της Δημοκρατίας της το 2023, σχεδιάζει να κατασκευάσει στο ευρωπαϊκό της τμήμα μια νέα διώρυγα (Kanal Istanbul), που θα συνδέσει τον Εύξεινο Πόντο με τη θάλασσα του Μαρμαρά. Η νέα διώρυγα, μήκους 50 χλμ., υποτίθεται ότι θα ανακουφίσει την αυξημένη ναυσιπλοΐα στον Βόσπορο. Ομως η Συνθήκη του Μοντρέ με την οποία διασφαλίζεται το καθεστώς των Στενών δεν καλύπτει με κανέναν θεσμικό μανδύα το καθεστώς της νέας αυτής διώρυγας. Αν το έργο αυτό υλοποιηθεί, η Τουρκία αναβαθμίζεται περαιτέρω.

Η συνεργασία μεταξύ των βαλκανικών χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης άρχισε να αποδίδει καρπούς. Πρόσφατη συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας οδηγεί στον σχεδιασμό της επονομαζόμενης «σιδηροδρομικής Εγνατίας». Μιας καινούργιας σιδηροδρομικής γραμμής που θα συνδέει τους ελληνικούς λιμένες της Θεσσαλονίκης, της Καβάλας και της Αλεξανδρούπολης με τα βουλγαρικά λιμάνια της Βάρνας, του Μπουργκάς και των εκβολών του Δούναβη.

Η νέα σιδηροδρομική γραμμή θα μεταφέρει τα εμπορεύματα από τα λιμάνια του Αιγαίου στον Εύξεινο Πόντο, πάντα μέσα στο έδαφος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, χωρίς να διέρχονται από εδάφη τρίτης χώρας. Με την ηλεκτροκίνηση του δικτύου το όλο εγχείρημα θα είναι πλέον και ταχύτερο και βεβαίως, ασφαλέστερο, διευκολύνοντας σε μέγιστο βαθμό τη διεξαγωγή του εμπορίου με τα λιμάνια του Εύξεινου Πόντου, χωρίς πλέον να χρειάζεται η διέλευση από τον Βόσπορο.

Η διευκόλυνση της επικοινωνίας μεταξύ του Αιγαίου και των χωρών του Εύξεινου Πόντου είναι ορατή. Αν το εγχείρημα συνδυαστεί με την ανάπτυξη πυκνού σιδηροδρομικού δικτύου που θα συνδέει και τις υπόλοιπες πόλεις της Μακεδονίας και της Θράκης, τότε θα υπάρξουν και πολλαπλά οφέλη.

Ενας άλλος πολλαπλά υποσχόμενος σχεδιασμός είναι η σύνδεση του Αξιού ποταμού με τον Δούναβη. Είναι ένα παλιό σχέδιο που έχει μελετηθεί πριν από πολλά χρόνια από τον ΟΗΕ και ακολουθεί το πρότυπο σύνδεσης άλλων ποταμών στην Ευρώπη. Εδώ και δεκαετίες ο Δούναβης έχει συνδεθεί με τον Ρήνο και τον Ελβα, με αποτέλεσμα να υπάρχει άμεση επικοινωνία του Ρότερνταμ με το Αμβούργο και τη Μαύρη Θάλασσα. Η εξομάλυνση της κατάστασης στα Βαλκάνια μετά τους πολέμους στη Γιουγκοσλαβία, η σταθεροποίηση της Σερβίας στην περιοχή, η επίλυση του ονοματολογικού της ΠΓΔΜ, η έξοδος της χώρας μας από τις μνημονιακές πολιτικές δίνουν νέα πνοή σε ένα τέτοιο μεγαλεπήβολο σχέδιο.

Η σύνδεση Αξιού/Βαρδάρη με τον παραπόταμο του Δούναβη Μοράβα, θα σημάνει την ελευθεροπλοΐα μεταξύ των χωρών του Καυκάσου με το Αιγαίο, τις βαλτικές χώρες και τη Βόρεια Θάλασσα, ακόμα και με περίκλειστες χώρες όπως η Ουγγαρία και η Τσεχία. Οι συγκοινωνιακοί αυτοί δρόμοι, εκτός από το ότι διευκολύνουν τις επικοινωνίες και τις διαμετακόμιση εμπορευμάτων, έχουν σαφώς οικολογικό πρόσημο, αφού τόσο οι υδάτινοι όσο και οι σιδηροδρομικοί δρόμοι προκαλούν πολύ λιγότερους ρύπους από τις οδικές μεταφορές που κυριαρχούν στο σημερινό τοπίο. Επιπρόσθετα, η εξομάλυνση της κατάστασης στα δυτικά Βαλκάνια θα επαναφέρει τη λειτουργία της σιδηροδρομικής γραμμής προς την Κεντρική Ευρώπη, που έχει διακοπεί ουσιαστικά από το 1989.

Τα σχέδια αυτά όπως είναι φυσικό είναι υψηλότατου κόστους και θα απαιτηθούν τεράστιοι χρηματικοί πόροι. Η χρηματοδότηση τέτοιων έργων μπορεί να γίνει και από κοινοτικούς πόρους, την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, κ.λπ., ώστε να αλλάξει ριζικά το τοπίο στην περιοχή.

Η βιωσιμότητα των έργων είναι εξασφαλισμένη αφού είναι σημαντικά και τα οικονομικά και τα περιβαλλοντικά οφέλη από την ολοκλήρωσή τους. Βέβαια, τονίζεται ότι πρέπει να υπάρξει ειδική μέριμνα ώστε να διασωθούν τα υπάρχοντα οικοσυστήματα και να δημιουργηθούν νέα. Oι σχεδιασμοί αυτοί μεταθέτουν τα σημεία ισχύος της περιοχής και δημιουργούν νέα. Δυστυχώς, η νέα πραγματικότητα δεν είναι πάντοτε αρεστή σε παραδοσιακές δυνάμεις της περιοχής, που προσπαθούν με κάθε μέσο τη ματαίωσή της.

Ο συνδυασμός των νέων δρόμων με την κατασκευή αγωγών φυσικού αερίου, όπως ο EastMed, που θα μεταφέρει φυσικό αέριο από τη Μέση Ανατολή στην Ευρώπη, της ηλεκτρικής διασύνδεσης EurAsia Interconnector με την παράλληλη διασύνδεση οπτικών ινών, που θα βγάζει την Κύπρο από την ενεργειακή και διαδικτυακή απομόνωση, και η πιθανή ανακάλυψη κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην Ελλάδα θα μετατρέψουν τη χώρα μας σε κύριο ενεργειακό και διαμετακομιστικό κέντρο όχι μόνο στα Βαλκάνια, αλλά και στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

* γεωλόγος, βουλευτής ΣΥΡΙΖΑ Β’ Αθήνας, προέδρος Διαρκούς Επιτροπής Παραγωγής και Εμπορίου